Sinds september is de VitIndex beschikbaar: een nieuw online dashboard waarin gegevens over sport, bewegen, gezondheid en brede welvaart worden samengebracht. De VitIndex is ontwikkeld door het Mulier Instituut in samenwerking met Vereniging Sport en Gemeenten (VSG) en verschillende partners uit het sport-, beweeg- en gezondheidsdomein, waaronder de Beweegalliantie, NOC*NSF, JOGG en Kenniscentrum Sport & Bewegen. Ook het RIVM, POS en InnoBeweegLab zijn betrokken. Het dashboard maakt gebruik van de infrastructuur van Sport Data Valley en biedt gegevens op regionaal, gemeentelijk en, voor verschillende indicatoren, wijkniveau.
Van signaal naar lokale opgave
De VitIndex bevat uiteenlopende indicatoren. Uiteraard over sport en bewegen, zoals wekelijkse sportdeelname, voldoen aan de beweegrichtlijnen en clublidmaatschap. Maar ook over gezondheid en bredere maatschappelijke thema’s, zoals goed ervaren gezondheid, overgewicht, stress, risico op angststoornis of depressie, tevredenheid met het sociale leven en arbeidsparticipatie.
Stel dat uit de VitIndex blijkt dat de sportdeelname onder jongeren in een bepaalde wijk achterblijft. Dat is relevante informatie, maar de conclusie is niet automatisch dat er meer sportaanbod nodig is. Misschien worden vooral jongeren bereikt die al sporten, ervaren niet-sporters financiële of sociale drempels, sluit het bestaande aanbod onvoldoende aan bij hun interesses of weten zij simpelweg niet wat er beschikbaar is. Andere gegevens kunnen helpen om het beeld verder te verkennen, bijvoorbeeld over bewegen, gezondheid of het gebruik van het Jeugdfonds Sport & Cultuur.
Om te begrijpen wat achter de cijfers zit, blijft lokale kennis nodig. Het kan daarom nodig zijn om verder in gesprek te gaan met jongeren, professionals en andere betrokkenen. Pas daarna kun je bepalen wat je wilt veranderen en welke inzet daarbij past. Is het beleidsdoel bijvoorbeeld om meer niet-sportende jongeren te bereiken? Om drempels voor deelname te verkleinen? Of om ervoor te zorgen dat jongeren die starten met sporten en bewegen dit ook blijven doen? Die keuze bepaalt vervolgens ook welke resultaten je wilt volgen.
Dat is voor ons de belangrijkste kracht van de VitIndex: het dashboard helpt om ontwikkelingen te signaleren, verschillende gegevens naast elkaar te leggen en lokale beleidsvragen scherper te maken. Het cijfer is daarbij niet het eindantwoord, maar een aanleiding om gerichter te onderzoeken wat er speelt en welke verandering je wilt realiseren.
Wat zeggen de cijfers over de uitvoering van sport- en beweegbeleid?
Een volgende vraag is wat ontwikkelingen in de VitIndex zeggen over de uitvoering van het lokale sport- en beweegbeleid. Denk bijvoorbeeld aan de inzet van buurtsportcoaches en andere sport- en beweegprofessionals, verenigingsondersteuning, lokale programma’s en interventies.
Wanneer cijfers in de VitIndex veranderen, bijvoorbeeld rond sportdeelname, voldoen aan de beweegrichtlijnen, ervaren gezondheid of tevredenheid met het sociale leven, kunnen we die ontwikkeling niet automatisch toeschrijven aan bijvoorbeeld de inzet van buurtsportcoaches. Verschillen in sportdeelname hangen bijvoorbeeld sterk samen met kenmerken van de bevolking. Een gemeente met relatief veel ouderen, inwoners met een lager opleidingsniveau, een lager inkomen of gezondheidsproblemen kan een ander beeld laten zien dan een gemeente met een jongere en gemiddeld hoger opgeleide bevolking.
Ook kunnen er tegelijkertijd andere ontwikkelingen plaatsvinden. Misschien opent er een nieuwe sportschool, verandert het aanbod van verenigingen, worden nieuwe fiets- of wandelvoorzieningen aangelegd of zijn er andere gemeentelijke of landelijke ontwikkelingen die invloed hebben.
Daar komt nog een belangrijke kanttekening bij: niet iedere indicator in de VitIndex wordt even vaak opnieuw gemeten. Sommige cijfers zijn jaarlijks beschikbaar, terwijl bij andere indicatoren twee of vier jaar tussen metingen kan zitten. Voor sommige gegevens is zelfs nog maar één meetmoment beschikbaar. Dat betekent dat de VitIndex heel waardevol is voor het volgen van bredere ontwikkelingen, maar minder geschikt is om op korte termijn te beoordelen of een lokale aanpak effect heeft. Een verandering die dit jaar wordt gerealiseerd, kan pas jaren later zichtbaar worden in een volgende landelijke of regionale meting.
Andersom kan de uitvoering van het sport- en beweegbeleid belangrijke resultaten opleveren zonder dat die direct zichtbaar worden in een gemeentebreed percentage. Een buurtsportcoach kan bijvoorbeeld inwoners bereiken die eerder nauwelijks bewogen, een lokaal programma kan deelnemers helpen doorstromen naar structureel aanbod of samenwerking tussen sport, zorg, welzijn en onderwijs kan verbeteren.
De VitIndex helpt om maatschappelijke ontwikkelingen op wijk- of gemeenteniveau zichtbaar te maken. Met lokale monitoring en evaluatie kun je veel gerichter onderzoeken welke bijdrage de uitvoering van het sport- en beweegbeleid daaraan levert. Daarvoor moet je dichter op de uitvoering kijken. Welke doelen hebben we afgesproken? Welke groepen willen we bereiken? Bereiken we hen daadwerkelijk? Welke verandering verwachten we bij inwoners, organisaties of samenwerkingspartners? Zien we die verandering ook? En wat leren we daarvan voor het vervolg?
Tellen, vertellen en verbeteren
Binnen SSNB werken we vanuit tellen, vertellen en verbeteren. Monitoring en evaluatie begint voor ons daarom niet bij zoveel mogelijk cijfers verzamelen, maar bij helder krijgen welke verandering we willen bereiken en hoe sport en bewegen daaraan kan bijdragen.
Vervolgens combineren we cijfers met ervaringen en verhalen uit de praktijk. Zo kunnen we niet alleen volgen óf er iets verandert, maar ook beter begrijpen waarom resultaten wel of niet worden bereikt en waar bijsturing nodig is.
De VitIndex is voor SSNB een waardevolle nieuwe bouwsteen binnen die werkwijze. Vanuit onze expertise in monitoring en evaluatie kunnen we helpen om inzichten uit de VitIndex te verbinden aan lokale beleidsdoelen en praktijkkennis, de beoogde bijdrage van sport en bewegen scherper te formuleren en te bepalen welke aanvullende monitoring nodig is om daarvan te leren.
Zo gebruiken we de VitIndex niet als eindantwoord of afrekeninstrument, maar als vertrekpunt voor beter onderbouwde keuzes, leren en verbeteren en een sterker gesprek tussen beleid en praktijk.
Werk je met de VitIndex en wil je weten wat de cijfers betekenen voor jouw lokale opgaven of hoe je ze kunt verbinden aan monitoring en evaluatie? SSNB denkt graag mee over de vertaalslag van data naar doelen, keuzes en passende monitoring.
